Voorbereiding

• Doel bepalen
  Waarom wil je eigenlijk een uitwisseling, excursie of schoolreis? Omgekeerd gevraagd: Wanneer is de uitwisseling of schoolreis voor zowel docenten als leerlingen geslaagd? Hoe gedetailleerder je bij jezelf nagaat wat je nu eigenlijk wilt bereiken, hoe gemakkelijker je de nodige vervolgstappen kunt zetten.
  
• Welke vorm: Wil je een korte excursie, een meerdaagse schoolreis of een uitwisseling?
• Reisbestemming, soort reis, het programma bepalen
  Welke bestemming zorgt er voor dat je daar je doelen kunt bereiken?
• Hoeveel en welke leerlingen gaan mee?
  Is deelname verplicht of niet? Dit heeft gevolgen voor de motivatie en het gedrag ter plekke. Wat doe je met leerlingen die - opeens - niet mee kunnen of mogen van hun ouders, om welke reden dan ook?
• Budget & kosten
  Wat is inbegrepen, wat niet?
• Medestanders zoeken
  Wie in de school wil dit eigenlijk? Voorkom dat je - al of niet met een enkele collega - de enige bent die het project draagt en moet of "mag" uitvoeren zonder verdere ondersteuning of draagvlak.
• Eerst zelf kijken
  Is er een voorbereidend bezoek nodig? Meestal wel natuurlijk! Wie doet dat? Wanneer?
• Tijdstip en tijdsduur kiezen
  Denk hierbij ook aan de tijd die je nodig hebt voor de voorbereidingen, zowel voor jezelf als voor de voorbereiding - en nabereiding - die de leerlingen moeten uitvoeren. Als je met een partnerschool werkt: Welke momenten komen voor beide scholen gunstig uit?
• Budget
  Hoeveel kun je uitgeven per leerling? Wie betaalt de kosten van de begeleiders? Zorg dat je voldoende (contant) geld meekrijgt van school, zorg voor een uitgebreide post "overige uitgaven" om te voorkomen dat je moet voorschieten en elke extra uitgave moet verantwoorden en declareren.
• Begeleiding en afspraken
  Hoeveel en vooral: welke collega's en of ouders gaan mee als begeleiding? Kunnen de begeleidende collega's het programma draaien als er iemand ziek wordt? Wie doet wat in de voorbereiding, tijdens de reis of daarna?
  
• Goede informatie vooraf naar ouders en de leerlingen.
  Zorg voor duidelijkheid vooraf! Organiseer een voorlichtingsbijeenkomst voor ouders én leerlingen. Als je ook leerlingen uitnodigt, laat ze bij hun ouders zitten en niet op een kluitje bij elkaar. Zorg er dan ook voor dat de bijeenkomst ook een deel met actieve bijdragen van leerlingen bevat.
  
• Organiseer je zelf of (deels) uitbesteed?
  Bepaal je zelf de invulling van het programma of maak je gebruik van bijv. een schoolreisbureau of van rondleiders van musea ter plaatse enz.?
• Betrek ook leerlingen bij de samenstelling van het programma.
• Houd rekening met de mogelijkheden en wensen van een eventuele partnerschool
• Vervoermiddel bepalen
  Bus, trein, vliegtuig? Welke kosten zijn daarmee verbonden? Kun je ter plaatse met openbaar vervoer uit de voeten of heb je een bus nodig?
• Veiligheid
  Is er iemand met een EHBO-diploma in de groep? Op wie kun je terugvallen in de school - denk ook aan weekenden - als er calamiteiten zijn? Heb je daar de telefoonnummers van?
• Ervaringen van vorig jaar gebruiken
  Als je al eerder een uitwisseling, excursie of schoolreis organiseerde: Wat waren de "lessen" van de ervaringen van de vorige keer?
• Verzekering
  Hoe is de groep verzekerd - en waarvoor wel of niet? Een collectieve verzekering is naar verhouding goedkoop.
  
• (Gedrags)regels en afspraken
  Ga in op de verantwoordelijkheid van de leerlingen, van de begeleiders en waar de grenzen zijn. 
• Bagage: Wat moet en mag mee?  
• Gegevens deelnemers verzamelen
  Inventariseer dieetwensen, medische op persoonlijke bijzonderheden. Maak een kopie van het paspoort. Ook kan het handig zijn om mobiele nummers te vragen, voor het geval er iets gebeurt of als je iemand kwijt bent.
  
• Wat moet je als leiding meenemen voor onderweg?
  Bijvoorbeeld pennen, werkmateriaal enz. Handig: Instaplijstjes, gesorteerd op voornaam van de deelnemers. Zo kun je meteen wegrijden als je bijvoorbeeld met een bus onderweg bent. Denk ook aan de telefoonnummers en adressen van de gastgezinnen/hotels en van de leiding.

Het programma

1. Activiteiten ter voorbereiding
   Wat kunnen of moeten de leerlingen al doen om bepaalde activiteiten ter plekke succesvol te laten zijn? Wanneer moet dat uiterlijk gebeuren? Denk hierbij vooral ook aan gerichte, talige voorbereiding: Hoe voorkom je dat leerlingen met een mond vol tanden zitten (in een gastgezin bijvoorbeeld) omdat ze te weinig oefening hebben gehad, niet durven.
2. Hoe beter de activiteiten ingebed zijn in het reguliere lesprogramma, anders gezegd: hoe meer activiteiten van het reguliere lesprogramma tijdens de reis uitgevoerd worden, hoe beter het verankerd is in de school. Vakoverstijgend werken is juist tijdens excursies en uitwisselingen goed mogelijk. 
3. Mogelijkheden checken
   Rekening houden met openingstijden, aanrijtijden en het rijtijdenbesluit voor busvervoer, eigen beslissingsruimte van de buschauffeu
   Het is verstandig om het programma de busmaatschappij voor te leggen op uitvoerbaarheid. 
4. Slecht weer, vertraging enz.
   Welke opties heb je op zo'n moment?
5. Verdeling activiteiten tijdens de reis
   Zorg voor een goede verdeling van activiteiten over de dag(en), rekening houden met afwisseling tussen meer ontspannende of inspannende activiteiten (ook voor de begeleiding). Pas op dat het programma niet overvol wordt.

Tijdens de reis

1. Kennismaken met bijv. buschauffeur
   Een goede verstandhouding en wederzijds respect is essentieel. De regels van bijv. de buschauffeur moeten ook jouw regels zijn, bijv. als het gaat om orde en netheid in de bus.
   
   
2. Afspraken leerling kwijt
   Wat is er afgesproken voor het geval dat een leerling kwijt is?
   
   
3. Opdrachten onderweg
   Wil je bepaalde opdrachten bijvoorbeeld in de bus laten uitvoeren? Wil je bepaalde films vertonen in de bus? Welk materiaal heb je daarvoor nodig?
   
   
4. Doorlopend evalueren
   Noteer als begeleiders telkens (bijv. 's avonds bij het eten, op de voorkant van het programma) waar je wel of niet over tevreden was. Na afloop van de reis evalueren is een stuk moeizamer. Je kunt het dan voor de voorbereiding van volgend jaar makkelijk er bij pakken.
   
   

Opdrachten

• Duitstalige rondleidingen in musea e.d.
  Denk hier goed over na. De ervaring leert dat Duitse rondleiders graag gründlich te werk gaan. Een uur is niks. Menige rondleider verontschuldigt zich bij wijze van spreken bij voorbaat al dat niet de complete geschiedenis van de mensheid aan bod kan komen, "nu u helaas maar zo weinig tijd heeft." Voorkom dat - vooral jongere leerlingen - veel te lang moeten luisteren naar voor hen razend moeilijk Duits, zonder dat ze een concreet doel hebben tijdens het luisteren. Het is daarom te overwegen om ofwel zèlf rondleidingen op maat te verzorgen ofwel de leerlingen bijvoorbeeld een bepaald onderwerp (gebouw, museum, bijzondere plek of persoon) te laten "adopteren" en hen daarover voor hun klasgenoten een kleine presentatie ter plaatse te laten geven. Dit laatste staat of valt natuurlijk met een goede voorbereiding. Soms zijn er ook Nederlandstalige rondleidingen mogelijk of - zoals in het Haus der Geschichte in Bonn - Duitstalige rondleidingen die gegeven worden door mensen die zelf ook Nederlands beheersen.

• Kijk wat aanslaat!
  Een bijzondere plek, gebouw of museum hoeft niet "omdat het belangrijk is" iets los te maken bij leerlingen. Wees niet al te teleurgesteld als een programmaonderdeel niet meteen aanslaat. Vraag je altijd weer af hoe het komt! Het kan per groep sterk verschillen, maar het hangt vaak ook samen met de voorbereiding en de soort opdracht die er al of niet mee verbonden was.

• Bied keuzes aan
  Niet elke leerling hoeft altijd exact hetzelfde te doen. In een kleiner groepje, met een opdracht van hun keuze, kunnen leerlingen makkelijker bijvoorbeeld iemand interviewen of een afspraak maken met een deskundige of Zeitzeuge. Ze kunnen dan ook minder gemakkelijk wegduiken in een grotere groep en zullen ook sneller contact durven maken.

• Soort opdrachten
  Probeer zoveel mogelijk concrete en realistische opdrachten te bedenken die naar een doel leiden. Laat leerlingen daaruit kiezen of zelf voorstellen doen. Het beantwoorden van eindeloze lijsten met vragen van een ander (meestal de leraar) is niet zo uitdagend. Het lukt allemaal een stuk beter als de leerlingen thuis al zodanig in de voorbereiding verdiept geweest zijn, dat ze daadwerkelijk het antwoord op hún vragen willen weten tijdens het bezoek aan het andere land. Te denken valt ook aan opdrachten als:

  • Afwisseling
    Pas op dat je niet uitsluitend verbale opdrachten aanbiedt die op talig, cultureel, historisch of  aardrijkskundig gebied verantwoord zijn. Organiseer ook, vooral voor jongere leerlingen, doe-activiteiten van de soort "ergens op of in" gaan, iets sportiefs, wandelen, fietsen, voetballen enz.  Dat zou bij een uitwisseling natuurlijk prima met de partnerschool samen gedaan kunnen worden.

  • Om het ijs te breken - kennismakingsopdrachten
    In het geval van een uitwisseling is het eerste, echte contact ter plaatse vaak best spannend. Een aantal opdrachten om het ijs te breken kun je vinden op de website van het International Tandem Network. De opdrachten zijn in allerlei talen, ook in het Nederlands en Duits beschikbaar.

  • Een interview met leden van het gastgezin: overeenkomsten en verschillen in gewoonten en gebruiken, opvattingen enz. Hoe kijkt men tegen Nederland aan?

  • Leerlingen kunnen op een partnerschool een les over Nederland geven. In de aanloop daar naartoe zijn ze bezig met het maken van lesmateriaal.

  • Bedenk een puzzeltocht door - een deel van - de stad. Wat is er te zien? Wat is daarover te weten? Dit kan met digitale foto's geïllustreerd worden. De puzzeltocht zou een ander groepje vervolgens op een ander moment kunnen uitproberen.

  • Een videoreportage maken over het straatleven met korte interviews naar aanleiding van de actualiteit of andere onderwerpen.

  • Leerlingen kunnen in groepjes een multimediale tentoonstelling - te presenteren in de school - over een bepaald maatschappelijk, cultureel of historisch onderwerp voorbereiden.

  • Leerlingen kunnen een enquête houden op straat. Hoe denken de Duitsers over Nederlanders bijvoorbeeld?

  • Mini-mini-stage: Leerlingen kunnen een bezoek brengen aan het bedrijf waar een gastouder werkt.

  • Vakoverstijgende opdrachten liggen voor de hand: aardrijkskunde, CKV, maatschappijleer, geschiedenis!

• Met een grote groep in een stad
  Wandelen met een grote groep in een stad is niet erg geschikt om flink tempo te maken ("rupseffect") of om "klassikaal" iets te vertellen. Er is veel verkeerslawaai en het is makkelijk om "onder te duiken" in de massa. Handiger is het om met meerdere kleinere groepjes te lopen. Als je het toch doet: Het is handig om één collega als "bezemwagen" mee te laten lopen aan het einde van de groep.

Einde van de reis

1. Laat je de leerlingen de reis evalueren?
   Op welke manier? Wanneer?
   
   
2. Heb je een presentje of fooi voor de buschauffeur? Belast daar de leerlingen in de bus niet mee.
   
   
3. Hoe laat je de bus achter?
   Vraag de buschauffeur om de achterdeur dicht te houden en laat iedereen eerst alles weggooien in de afvalzakjes, voordat ze de bus mogen verlaten.
   
   

Speciaal voor uitwisselingen

1. www.austausch.nl  = www.uitwisseling.de
   Raadpleeg in elk geval deze speciale site boordevol nuttige tips en achtergrondinformatie.
   
   
2. Subsidiemogelijkheden onderzoeken
   Vanwege de lange aanvraagtijden is het verstandig om al in een heel vroeg stadium contact op te nemen met het Europees Platform in Haarlem. Zij beheren de diverse (Europese) subsidieprogramma's.
   
   
3. Kun je aansluiten bij bestaande contacten met scholen?
   Mogelijk heeft je school al langlopende contacten met een partnerschool. Het is de moeite waard om te kijken of je die contacten kunt gebruiken om je eigen uitwisseling op gang te brengen.
   
   
4. Eenmalige uitwisseling of een vaste uitwisseling met een partnerschool?
   Een uitwisseling vraagt een behoorlijke investering in tijd en kracht. Het loont dan ook om verder te kijken dan een jaar en een vaste uitwisselingspartner te zoeken, zodat je die investeringen niet allemaal voor één keer hebt gedaan. Je kunt dan ook per keer telkens van elkaars ervaringen leren en het project stap voor stap verbeteren.
   
   
5. Zorg voor gelijkwaardigheid - ook in belangen
   Beide uitwisselingspartners moeten belang hebben bij de uitwisseling. Als het voor de ene partner een soort  snoepreisje is en voor de andere partner een volwaardig onderdeel van het lesprogramma is, liggen de problemen op de loer. Neem de doelen en het programma zorgvuldig met de uitwisselingspartner door.
   
   
6. Investeer in het contact met de uitwisselingspartner
   Een uitvoerig mail- brief- of telefonisch contact met de partners in het andere land kan persoonlijk contact niet vervangen. Bezoek daarom van tevoren de contactpersonen en de betreffende school.
   
   
7. Leerlingduo's vormen
   In de aanloop naar de uitwisseling is het het overwegen waard om leerlingduo's te laten vormen (Nederlandse leerling - buitenlandse leerling), die alvast kunnen kennismaken en samen opdrachten uitvoeren in de aanloop naar de reis al! Voorkom dat door je organisatie van de activiteiten "de Nederlanders" en "de buitenlanders" altijd twee groepen kunnen blijven, die geen contact met elkaar hebben of hoeven te hebben.
   
   
8. Wie organiseert het verblijf ter plekke?
   Op welke manier wil je overnachten: Bij gastgezinnen? Jeugdherberg? Hotel? Denk ook aan het budget.
   
   

Verblijf bij gastgezinnen

1. Voor leerlingen is het verblijf in een gastgezin vaak spannend.
   Veel vragen en angsten spelen door het hoofd van leerlingen als ze horen dat ze in gastgezinnen zullen verblijven: Zal ik die mensen wel begrijpen? Welke regels gelden daar? Hoe is de gang van zaken? Waar kom ik te slapen? Hoe laat moet ik thuis zijn? Hoe wordt er gekookt? Bespreek dit soort zaken van tevoren met de leerlingen. Geef ook aan wat ze kunnen of moeten doen als dingen niet soepel lopen. Verder zullen leerlingen meemaken dat er gastgezinnen zijn die het meer voor het geld doen en dit vrij zakelijk afhandelen. Maar ook - een ander uiterste - dat er gastgezinnen zijn die blij zijn met "nieuwe kinderen" in huis en deze met veel - of soms zelfs te veel - ouderlijke zorg omgeven.

2. Gastgezinnen: Vinger aan de pols houden
   Hoe gaat het in de gastgezinnen? Luister goed naar de ervaringen van uw leerlingen, naar signalen van de gastouders. Maak zelf altijd kennis met de gastouders.

3. Briefje
   Laat de leerlingen ruim van te voren een briefje naar het gastgezin sturen waarin ze zich voorstellen.

4. Informatie over het programma
   Betrek de gastgezinnen in het programma, stuur hen bijvoorbeeld een brief met de hoofdpunten van het programma. Soms willen de gastgezinnen immers "hun leerlingen" ook wat van de omgeving laten zien. Als zij het programma kennen weten ze wat de leerlingen zullen zien en wat niet. 

5. Even naar huis bellen
   Een helder afspraak: Nadat de leerlingen bij hun gastgezinnen aangekomen zijn, bellen ze even naar huis.

6. Presentje
   Het is een aardig gebaar als de leerlingen een klein presentje voor het gastgezin meenemen, iets typisch Nederlands. Dat hoeven niet persé de klompjes en molens te zijn.

Correspondentie met buitenlandse scholen

• Een succesvolle vorm is het internationale e-mail project Das Bild der anderen, waarin leerlingen stap voor stap en thematisch georiënteerd met elkaar schrijven.
  
  
• Hoe vaak wil je laten schrijven?
  
  
• Wie bepaalt wie met wie schrijft?
  Heeft iedereen een vaste correspondentiepartner? Mogen of moeten er foto's meegestuurd worden of is dat juist ongewenst?
  
  
• Wie mag wat lezen?
  Klassencorrespondentie is eigenlijk geen vorm van privé schrijven. Leerlingen moeten dit van te voren weten. Anderzijds moeten ze je kunnen vertrouwen als ze iets van zichzelf prijs geven aan de medeleerling van de andere school en jij dit leest.
  
  
• Wie bepaalt waarover geschreven wordt?
  Twee uitersten: Is het vrije correspondentie? Moeten leerlingen over bepaalde onderwerpen schrijven?
  
  
• Mail of brief? Gemeenschappelijk of ieder voor zich?
  In het geval van e-mail kan het corresponderen alle kanten op gaan, je hebt er als docent niet echt zicht op. Oudere leerlingen, die gericht aan de voorbereiding van een uitwisseling werken bijvoorbeeld, zullen hier niet veel moeite mee hebben. Voor jongere leerlingen is waarschijnlijk meer begeleiding nodig. Denk ook aan pesten.
  
  
• Ongelijke aantallen
  Wat doe je als de andere klas uit 18 leerlingen bestaat en die van jou uit 28?
  
  
• Geen antwoord
  Wat doe je als een leerling van jou of een leerling van de partnerschool niet antwoordt?
  
  
• Onaangename reacties
  Wat doe je - en hoe kom je er überhaupt achter - als leerlingen elkaar in hun correspondentie pesten? Of als hun taalgebruik bij de beesten af is?
  
  

Sprachkursprogramm

• Ieder jaar mogen twintig leerlingen uit 5 vwo op uitnodiging van de Duitse regering nader kennismaken met Duitsland. Daarvan worden vijf van hen uitgenodigd voor het Internationale Programm en nemen vijftien deel aan het Sprachkursprogramm.
• Voor de deelnemers is het iedere zomer weer een geweldige ervaring. Leest u meer over deze unieke kans voor uw leerlingen http://www.uitwisseling.de ofhttp://www.praemienprogramm.nl  
  
• Wilt u als docent Duits zeker zijn dat u de jaarlijkse mailing ook persoonlijk ontvangt, dan kunt u zich aanmelden voor een e-mailadresbestand.
  

Dank